آیا تراکنش‌های Zcash قابل ردیابی هستند؟ بررسی حریم خصوصی زی‌ کش

زی‌کش (Zcash) یک حریم‌ خصوصی است که در سال ۲۰۱۶ با هدف رفع بزرگ‌ترین نقص بیت‌ کوین، یعنی شفافیت کامل و عمومی تمام تراکنش‌ها، بر پایه کدهای آن متولد شد. این پروژه از نظر ساختار فنی و قوانین اقتصادی، شباهت زیادی به بیت‌ کوین دارد؛ به‌طوری‌که دارای سقف عرضه ۲۱ میلیون واحدی است، از مدل استخراج یا همان اثبات کار (PoW) بهره می‌برد و پاداش شبکه آن هر چهار سال یک‌بار طی رویداد هاوینگ نصف می‌شود. تفاوت کلیدی اینجاست که زی‌کش لایه‌ای از تراکنش‌های محافظت‌شده را اضافه کرده است که برای افراد خارج از معامله نامرئی هستند. در چرخه فعلی بازار، با افزایش فشارهای نظارتی و پیشرفته‌ترشدن ابزارهای ردیابی، حفظ حریم خصوصی به یکی از دغدغه‌های اصلی معامله‌گران تبدیل شده است و همین موضوع ZEC را به یکی از ارزهای موفق و شاخص بازار تبدیل کرد. بااین‌حال، علی‌رغم وجود این فناوری‌های پیشرفته، به دلیل استفاده گسترده صرافی‌ها و نهادهای مالی از آدرس‌های شفاف برای رعایت قوانین، همچنان بخش بزرگی از تراکنش‌های این شبکه روی بلاک چین قابل مشاهده و ردیابی هستند. در این مطلب از بررسی می‌کنیم که زی‌کش چگونه کار می‌کند و چرا با وجود قابلیت‌های حریم خصوصی، همچنان می‌توان بسیاری از تراکنش‌های ZEC را روی بلاک چین ردیابی کرد. آنچه در این مطلب می‌خوانید Toggle زی کش چگونه کار می‌کند؟ ردیابی تراکنش‌های زی‌ کش با آرکهام جمع‌بندی تاریخچه پیدایش زی کش شبکه زی‌ کش در اکتبر سال ۲۰۱۶ توسط شرکت الکتریک کوین (Electric Coin) راه‌اندازی شد. این پروژه را رمزنگار مشهوری به نام زوکو ویلکاکس اوهرن (Zooko Wilcox-O’Hearn) به همراه تیمی از دانشمندان و اساتید برجسته دانشگاهی پایه‌گذاری کردند. ریشه‌های اصلی این پروژه به مقاله‌ای علمی در سال ۲۰۱۴ برمی‌گردد که در آن محققان دانشگاه‌های بزرگی مثل MIT، پروتکل زیروکش (Zerocash) را معرفی کردند؛ هدف آن‌ها خلق سیستمی بود که کاربران بتوانند پرداخت‌های خود را به‌صورت کاملا خصوصی و بدون اینکه از سرعت شبکه نسبت به بیت‌کوین کاسته شود، انجام دهند. هسته اصلی و تکنولوژی پیشرفته‌ای که حریم خصوصی زی‌ کش را تامین می‌کند zk-SNARK نام دارد. جالب است بدانید که این فناوری نتیجه دهه‌ها تحقیق علمی در حوزه علوم کامپیوتر است و حتی پیش از ظهور کریپتو وجود داشت؛ اما تیم توسعه‌دهنده زی کش موفق شد آن را برای اولین بار در یک بلاک چین واقعی به کار بگیرد. برای شروع به کار این سیستم، در سال ۲۰۱۶ یک مراسم ویژه امنیتی جهت تنظیم پارامترهای شبکه برگزار شد و بعدها در سال ۲۰۱۸، با اجرای آپدیت بزرگی به نام Sapling، کارایی تراکنش‌های محافظت‌شده (Shielded) به‌قدری بهبود یافت که برای استفاده‌های روزمره مناسب و سریع شد. در حال حاضر، مدیریت و پیشبرد این پروژه بر عهده دو سازمان اصلی است: اول شرکت الکتریک کوین که وظیفه توسعه فنی پروتکل را بر عهده دارد و دوم بنیاد زی‌ کش که به‌عنوان یک نهاد غیرانتفاعی و مستقل، بر کل اکوسیستم نظارت می‌کند. نکته مهم در مورد مدل مالی این پروژه این است که بخشی از کوین‌های ZEC حاصل از استخراج، مستقیما به تامین هزینه‌های این دو سازمان اختصاص می‌یابد؛ این رویکرد باعث شده است تا Zcash برای توسعه و بقای خود به سرمایه‌گذاران خارجی وابسته نباشد و به‌صورت خودکفا به مسیرش ادامه دهد. زی کش چگونه کار می‌کند؟ تکنولوژی اصلی که باعث می‌شود زی‌ کش بتواند حریم خصوصی کاربرانش را حفظ کند، اثبات دانش صفر (Zero-Knowledge Proof) نام دارد که در این شبکه از مدل پیشرفته‌تری به نام zk-SNARK استفاده می‌شود. اگرچه این نام ممکن است در ابتدا فنی و پیچیده به نظر برسد؛ اما ایده پشت آن هوشمندانه و ساده است. این فناوری به یک طرف اجازه می‌دهد تا به طرف دیگر ثابت کند که یک مطلب کاملا درست است، بدون این‌که نیاز باشد هیچ‌گونه اطلاعات اضافی یا جزئیات حساس درباره آن را فاش کند. در شبکه Zcash، این قابلیت به این معناست که شبکه می‌تواند به‌طور خودکار تایید کند که یک تراکنش معتبر است (یعنی فرستنده واقعا موجودی کافی در کیف پولش دارد و هیچ کوین جدیدی هم به‌صورت غیرقانونی ساخته نشده است) اما در عین حال، هویت فرستنده، گیرنده و حتی مبلغ جابه‌جا شده برای دیگران مخفی باقی می‌ماند. این نوآوری جهش بزرگی در حوزه رمزنگاری بود، زیرا شفافیت بالای بلاک چین بیت‌ کوین اگرچه برای نظارت و حسابرسی عالی است، اما برای افرادی که به حریم خصوصی مالی اهمیت می‌دهند، چالش بزرگی محسوب می‌شود. به همین دلیل، تیم زی‌ کش کدهای اصلی بیت‌ کوین را مبنا قرار داد و با اضافه‌کردن لایه zk-SNARK به آن، امکانی را فراهم کرد تا کاربران بتوانند در صورت تمایل، تراکنش‌های خود را در فضایی خصوصی و امن انجام دهند. انواع تراکنش‌های Zcash در شبکه زی‌ کش دو نوع آدرس اصلی وجود دارد: آدرس‌های شفاف (t-address) و آدرس‌های محافظت‌شده (z-address). آدرس‌های شفاف دقیقا مانند آدرس‌های بیت‌ کوین عمل می‌کنند و تمام فعالیت‌های آن‌ها به‌صورت عمومی در بلاک چین ثبت می‌شود؛ اما آدرس‌های محافظت‌شده در فضایی رمزنگاری‌شده قرار دارند که هویت فرستنده، گیرنده و مبلغ تراکنش را از دید دیگران مخفی نگه می‌دارند. ترکیب این دو نوع آدرس باعث ایجاد چهار حالت مختلف برای انتقال دارایی می‌شود که هرکدام سطح خاصی از حریم خصوصی را فراهم می‌کنند. در ساده‌ترین حالت که تراکنش شفاف به شفاف (t → t یا Transparent to Transparent) است، همه چیز مانند یک انتقال عادی در شبکه بیت‌ کوین عمومی بوده و جزئیات فرستنده، گیرنده و مبلغ برای همه قابل مشاهده است. در تراکنش شفاف به محافظت‌شده (t → z یا Transparent to Shielded)، مبلغ جابه‌جاشده مشخص است ولی آدرس گیرنده مخفی می‌ماند؛ این وضعیت درست مثل این است که ببینید پولی وارد یک فضا می‌شود، اما ندانید در نهایت به دست چه کسی می‌رسد. از سوی دیگر، در تراکنش محافظت‌شده به شفاف (z → t یا Shielded to Transparent)، هویت گیرنده و مقدار پول مشخص است اما فرستنده مخفی باقی می‌ماند، به‌طوری که انگار دارایی بدون داشتن منش قابل ردیابی از استخر حریم خصوصی خارج شده است. امن‌ترین حالت نیز تراکنش محافظت‌شده به محافظت‌شده (z → z یا Shielded to Shielded) است که در آن فرستنده، گیرنده و مبلغ همگی رمزنگاری شده‌اند و تنها چیزی که روی بلاک چین دیده می‌شود، کارمزد تراکنش است. واقعیت این است که با وجود این قابلیت‌های پیشرفته، اکثر فعالیت‌های زی‌کش در طول تاریخ به‌صورت شفاف انجام شده است. دلیل اصلی این موضوع به صرافی‌ها و نهادهای مالی برمی‌گردد که برای رعایت قوانین نظارتی، به‌صورت پیش‌فرض از آدرس‌های شفاف استفاده می‌کنند. به همین خاطر، برخلاف تصوری که از یک کوین حریم خصوصی وجود دارد، بخش بزرگی از تاریخچه تراکنش‌های زی‌ کش قابل ردیابی است و پلتفرم‌هایی مثل آرکهام (Arkham) توانسته‌اند با تحلیل این داده‌ها، حجم عظیمی از تراکنش‌ها را به افراد و نهادهای مشخص نسبت دهند. ردیابی تراکنش‌های زی‌ کش با آرکهام دلیل اصلی این اتفاق آن است که اکثر تراکنش‌های زی‌ کش همچنان روی آدرس‌های شفاف انجام می‌شوند. از آن‌جایی‌که صرافی‌ها، موسسات مالی و نهادهای واسط برای سادگی در انتقال و رعایت قوانین نظارتی معمولاً از t-address استفاده می‌کنند، عملا مسیر ورود و خروج سرمایه برای تحلیلگران روشن است. در حقیقت، همین نقاط تماس با دنیای بیرون (On-ramps و Off-ramps) هستند که اطلاعات کلیدی و سرنخ‌های ارزشمندی را در اختیار ابزارهای ردیابی قرار می‌دهند. ماجرای زی‌ کش‌های توقیفی دولت آمریکا یکی از یافته‌های جالب در داده‌های پلتفرم Arkham این است که حتی دولت ایالات متحده نیز در لیست دارندگان زی‌کش قرار دارد. این دارایی‌ها متعلق به الکساندر کازس (Alexandre Cazes)، بنیان‌گذار بازار معروف آلفا‌بی (AlphaBay) در دارک‌وب بود که پس از بازداشت او در سال ۲۰۱۷، توسط دولت توقیف شد. در زمان ضبط این کوین‌ها، ارزش آن‌ها حدود ۷۳۷ هزار دلار بود، اما دولت این مبلغ را به مدت هشت سال بدون هیچ تغییری در کیف پول خود نگه داشت که باعث شد ارزش آن تا امروز بیش از دو برابر شود. با وجود این‌که زی‌کش به حریم خصوصی معروف است، اما چون این دارایی‌ها در آدرس‌های شفاف قرار دارند، هر کسی می‌تواند وضعیت این کیف پول را به‌صورت لحظه‌ای و زنده در پلتفرم آرکهام ردیابی و مشاهده کند. ردیابی سود ۶.۶ میلیون دلاری در شبکه زی‌ کش داده‌های پلتفرم آرکهام نشان می‌دهد که علاوه‌بر نهادهای بزرگ، معامله‌گران باهوش و انفرادی هم حرکات سودآوری را در بازار انجام می‌دهند. برای مثال، در موردی جذاب، یک آدرس مشخص، درست در جریان ریزش شدید بازار در تاریخ ۱۰ اکتبر، حدود ۴.۴۹ میلیون دلار زی‌ کش خریداری کرد. این معامله‌گر دارایی خود را به مدت پنج هفته و نیم هولد کرد و در نهایت کوین‌های خود را به صرافی جمنای انتقال داد. اگر این فرد دارایی‌هایش را به محض واریز به صرافی نقد کرده باشد، حدود ۶.۶ میلیون دلار سود خالص به‌دست آورده است؛ این یعنی او موفق شده است در مدتی کوتاه، سرمایه اولیه خود را بیش از دو برابر کند. نکته مهم اینجاست که با وجود حریم‌ خصوصی بودن ZEC، تمام تاریخچه این تراکنش‌ها، از زمان دقیق هر انتقال گرفته تا صرافی مقصدی که پول به آن ارسال شده، به‌طور کامل در پنل آرکهام قابل مشاهده و ردیابی است. جمع‌بندی پروژه زی‌ کش در موقعیت خاصی در بازار کریپتو قرار دارد؛ چرا که از یک سو پیشرفته‌ترین ابزارهای حفظ حریم خصوصی را در اختیار دارد و از سوی دیگر، یکی از پروژه‌هایی است که درک درستی از نحوه کارکرد آن وجود ندارد. برخلاف باور عموم که فکر می‌کنند کوین‌های حریم خصوصی همیشه غیرقابل ردیابی هستند، واقعیت این است که بخش بزرگی از فعالیت‌های زی‌کش از طریق آدرس‌های شفاف انجام می‌شود. البته باید توجه داشت که این موضوع اصلا به‌معنای ضعف تکنولوژی این پروژه نیست؛ زیرا تراکنش‌های z-to-z همچنان از نظر فنی مخفی و غیرقابل مشاهده باقی می‌مانند. در حقیقت، این رفتار و انتخاب شما است که تعیین می‌کند چقدر در این شبکه حریم خصوصی داشته باشید. بله، بخشی از تراکنش‌های زی‌ کش به‌ویژه در حالت آدرس‌های شفاف قابل مشاهده و ردیابی هستند. اما تراکنش‌های محافظت‌شده با استفاده از فناوری zk-SNARK عملا اطلاعات فرستنده، گیرنده و مبلغ را مخفی می‌کنند. t-addressها مانند بیت‌ کوین شفاف هستند و تمام جزئیات تراکنش در بلاک چین ثبت می‌شود. در مقابل، z-addressها از رمزنگاری پیشرفته استفاده می‌کنند و اطلاعات تراکنش را به‌صورت مخفی نگه می‌دارند. بله، بیشتر صرافی‌ها برای رعایت قوانین از آدرس‌های شفاف استفاده می‌کنند. همین موضوع باعث می‌شود بخش زیادی از ورود و خروج کوین‌های ZEC قابل ردیابی باشد